Walter Benjamin, Sant Antoni en de jaren’30

Er was een tijd dat Sant Antoni een klein vissersdorp was, waar slechts een paar toeristen kwamen, op zoek naar een paradijs ver van de trends of een toevluchtsoord om te ontsnappen aan de woelige tijden. Walter Benjamin was een van hen. In dit artikel volgen we een route door het San Antonio dat deze invloedrijke Duitse intellectueel leerde kennen en ervaren tijdens zijn verblijven in 1932 en 1933.

Sant Antoni in de jaren’30: Een dorp met eenvoudige huizen en zomerverblijven

Toen Walter Benjamin voor het eerst Sant Antoni bezocht — dat toen nog San Antonio Abad werd genoemd — was het 1932. Het lot, zowel in goede als in slechte zin, bracht hem naar deze nog onbekende mediterrane plek, ver weg van elke vorm van moderniteit. Tijdens dit eerste verblijf, dat duurde van april tot juli, genoot de schrijver, filosoof en literatuurcriticus van Joodse afkomst vooral van de afwezigheid van andere Europeanen. Hij kwam slechts twee of drie Duitse koppels tegen.

Op 39-jarige leeftijd vond hij in Sant Antoni en de omgeving een ongerepte natuur, een boerenwereld waarvan de tradities nauwelijks waren veranderd, en een archaïsche levensstijl die haaks stond op de moderne architectuur waartegen hij zich vaak uitsprak in zijn geschriften. Het dorp bestond uit een groepje huisjes rond de kerk, het gemeentehuis, enkele zomerhuizen – zoals Villa Mercedes en Villa Nieves, die er nog steeds staan – en andere verspreide gebouwen, zoals de vuurtoren van Ses Coves Blanques, de molen d’en Simó en de molen van Sa Punta, naast welke hij in 1932 zou wonen.

De route van Walter Benjamin door Sant Antoni

De volgende plekken vormen samen een mogelijke route langs de locaties waar de Duitse intellectueel zich tijdens zijn verblijven in 1932 en 1933 ophield:

• Sa Punta des Molí: Het eenvoudige huisje naast de molen waar Walter Benjamin tijdens zijn eerste reis verbleef, bestaat inmiddels niet meer – het werd dertig jaar geleden afgebroken. Hij huurde het van een plaatselijke visser voor een bescheiden bedrag – Benjamin had nauwelijks financiële middelen – en kon vanuit deze plek dagelijks in de baai zwemmen, lezen onder de bomen, schrijven in alle rust, lange wandelingen maken en gesprekken voeren met bewoners en bezoekers. De molen en een nabijgelegen waterrad staan er nog steeds en zijn gerestaureerd.
• Het strand van s’Arenal: Tegenwoordig ziet dit strand er heel anders uit dan in de tijd van Benjamin. Toen bestond het uit een uitgestrekte zandvlakte tot aan de dorpsgrens, met duinen en typische kustvegetatie; een beekje dat zoet water in de baai loosde en een zeeleven vol garnalen, mosselen, krabben en palingen.
• Cine Torres: Toen Benjamin in Sant Antoni aankwam, ging het dorp al naar Cine Torres, geopend in 1931 in een eenvoudig gebouw dat nog steeds bestaat – hoewel het nu gesloten is – aan de straat Bisbe Torres. Destijds reikte de zee tot waar nu de promenade van Ses Fonts ligt; pas later werd land gewonnen op de baai.
• Hotel Portmany: Het eerste hotel van Sant Antoni werd geopend in 1933, tot ongenoegen van Walter Benjamin. Tijdens zijn verblijf dat jaar – van april tot september – betreurde hij de toenemende komst van Europese en Duitse toeristen, een aantal dat nu als gering zou worden beschouwd, maar voor Benjamin betekende dit een duidelijk teken van de breuken die de 20e eeuw met zich meebracht. Bij zijn opening was Hotel Portmany een grote nieuwigheid in San Antonio, met ongekende luxe voor die tijd. Vandaag de dag is het hotel gerenoveerd na een lange sluiting, met behoud van de karakteristieke koloniale gevel waar sindsdien zoveel reizigers zijn langsgekomen.
• Kerk van Sant Antoni: Toen Benjamin het dorp bezocht, waren de kerk en de toren nog te zien vanaf Sa Punta des Molí en het strand. Vandaag de dag zijn ze verborgen achter gebouwen, maar zowel het interieur als het exterieur behouden hun uiterlijk van de jaren ’30. Het is een van de beste voorbeelden van een traditionele versterkte kerk op Ibiza.
• Es Molí d’en Simó: Gelegen aan de Carrer de l’Estrella, is dit een oude graanmolen in Mallorcaanse stijl met een smalle toren. Tegenwoordig herbergt het een collectie traditionele kleding uit Ibiza, wapens, manden en muziekinstrumenten uit de 19e eeuw.
• Villa Mercedes: Gebouwd in 1901 in eclectische stijl, met typische elementen van zomerhuizen uit die tijd zoals terrassen met balustrades en koloniale details. De nabijgelegen Villa Nieves, gelegen aan de Carrer del Mar, werd in een vergelijkbare stijl gebouwd.
• Vuurtoren van Ses Coves Blanques: Gebouwd in 1897 op een toen nog afgelegen plek, bleef hij in werking tot 1963. Vandaag is hij omgevormd tot een tentoonstellingsruimte.

Ibiza in de geschriften van Walter Benjamin

Tijdens zijn eerste verblijf in Sant Antoni voelde de Duitse filosoof een sterke emotionele verbondenheid met het eiland, de bewoners en de eilandtradities. Hij beschouwde het bijna als een paradijs buiten de wereld en Europa. In die maanden schreef hij verhalen en artikelen die later deel zouden uitmaken van werken zoals “Kindertijd in Berlijn” rond 1900 of de zogenaamde “Ibiza-serie”. Ook schreef hij bijna dagelijks brieven aan vrienden en collega’s, waarin hij de schoonheid van het landschap en de indrukken van de wind, soberheid en mensen beschreef.

Zijn tweede reis naar Ibiza in 1933 kreeg een somberder toon: Benjamin was toen op de vlucht voor nazi-Duitsland na de machtsovername door Hitler. Het eiland begon meer toeristen te ontvangen (voornamelijk Duitsers en Amerikanen), wat leidde tot stijgende huurprijzen – juist op het moment dat zijn financiële situatie verslechterde. Tijdens die maanden woonde hij in een huis nabij de vuurtoren van Ses Coves Blanques en in een kamer dicht bij Sa Punta, in het huis van een bevriend Duits echtpaar.
Na zijn vertrek eind september 1933 verliet Benjamin Ibiza voorgoed, op weg naar Parijs, waar hij tot zijn tragische dood in 1940 zou wonen. Voor wie meer wil weten over Benjamins ervaringen en reflecties tijdens zijn verblijven in Sant Antoni, is het boek “Ervaring en Armoede. Walter Benjamin op Ibiza”, een interessant essay van Vicente Valero, een aanrader.

Andere intellectuelen en kunstenaars die in de jaren ’30 Ibiza bezochten en diep onder de indruk waren van het architectonische en etnografische erfgoed van het eiland – dat toen nog vrijwel intact was – zijn onder anderen: Paul Gauguin (de kleinzoon van de schilder), dadaïstisch kunstenaar en fotograaf Raoul Hausmann, de Amerikaanse journalist Elliot Paul en de architecten Erwin Broner en Josep Lluís Sert.